اگر باز گردند همان روش گذشته را ادامه خواهند داد و حقيقت نيز همين است . 3 - « كلا » در اينجا چه چيزى را نفى مىكند ؟ « كلا » كلمه اى است كه در لغت عرب براى منع و جلوگيرى و ابطال گفتار طرف مقابل مىآيد ، و در واقع نقطه مقابل « اى » ( آرى ) است كه براى تصديق مىباشد . در پاسخ سؤال فوق بعضى گفته‌اند : « كلا » نفى تقاضاى كفار براى بازگشت به زندگى دنيا است ، يعنى : راه بازگشت بسته شده و به هيچوجه امكان پذير نيست . بعضى ديگر گفته‌اند كه اين كلمه براى نفى ادعاى آنها است كه مىگويند اگر ما به دنيا باز گرديم گذشته را جبران خواهيم كرد ، خداوند مىگويد : اين يك ادعاى بى اساس و تو خالى است و اگر آنها باز گردند برنامه همان برنامه پيشين است . در عين حال هيچ مانعى ندارد كه اين كلمه اشاره به نفى هر دو معنى باشد . ذكر اين نكته نيز لازم است كه اين تقاضا و جواب گر چه در آيه فوق تنها در مورد مشركان ذكر شده ولى مسلم است كه اختصاص به آنها ندارد ، بلكه تقاضاى همه گنهكاران و ستمگران و آلودگان است كه با ديدن سر نوشت دردناك خود در آستانه مرگ از گذشته پشيمان مىشوند و تقاضاى بازگشت مىكنند اما دست رد بر سينه آنها مىزنند . 4 - جهان برزخ چيست ؟ عالم برزخ چه عالمى است ؟ و كجا است ؟ و دليل بر اثبات چنين عالمى كه در ميان دنيا و عالم آخرت قرار دارد چيست ؟